Transkrypcja tajskiego: skąd się biorą „sawasdee”, „sawatdee” i „sà-wàt-dii”

Tajskie słowa występują w wielu różnych zapisach łacińskich, bo nie istnieje jedna latynizacja, której używaliby wszyscy. Oficjalny system, RTGS, widnieje na drogowskazach i mapach, ale nie pokazuje ani tonów, ani długości samogłosek. Systemy dla uczących się, takie jak ten używany na tej stronie, dodają akcenty oznaczające tony i podwajają długie samogłoski, a językoznawcy korzystają z IPA. „Sawasdee”, „sawatdee”, „sawatdi” i sà-wàt-dii to różne próby zapisania tego samego słowa: สวัสดี, „dzień dobry”.

Dlaczego tajski zapisuje się literami łacińskimi na tyle sposobów?

Tajski ma cechy, z myślą o których alfabet łaciński nigdy nie powstał: pięć tonów, krótkie i długie samogłoski zmieniające znaczenie, samogłoski takie jak ʉ czy ɔ, których nie ma w większości języków europejskich, i trzy różne rodzaje p (บ, ป i พ). Każda latynizacja musi zdecydować, co pokazać, a co pominąć, i każda decyduje inaczej.

Jest też głębszy podział między dwoma celami:

• Transliteracja odwzorowuje litery. Tajski pisze „dzień dobry” z ส (s) na końcu drugiej sylaby, więc zapis litera po literze daje „sawas-”.
• Transkrypcja zapisuje dźwięk. To ส na końcu sylaby wymawia się jak t, więc zapis fonetyczny daje „sawat-”.

Dodaj do tego angielskie nawyki pisowni („ee” dla długiego i), a dostaniesz całą rodzinę:

RTGS: oficjalna latynizacja

Royal Thai General System of Transcription (RTGS) publikuje Królewski Instytut Tajlandii; obecna wersja pochodzi z 1999 roku. Stosuje się go w nazwach miejscowości, na mapach, w dokumentach urzędowych i na większości drogowskazów. To z niego biorą się zapisy takie jak Krung Thep (Bangkok), Thong Lo czy Phrom Phong na planie BTS.

RTGS zaprojektowano tak, by łatwo pisało się go zwykłymi literami łacińskimi, więc wiele w nim brakuje:

• Brak tonów. Nic w zapisie nie mówi, czy sylaba się wznosi, opada, czy pozostaje płaska.
• Brak długości samogłosek. Krótkie i długie samogłoski zapisuje się tak samo.
• Zlane samogłoski. Oba tajskie dźwięki o (โ i อ) zapisuje się jako o; แ to „ae”, dźwięk ʉ to „ue”, a dźwięk ə – „oe”.
• Jeden zapis dla dwóch spółgłosek. จ i ช zapisuje się jako „ch”, choć จ jest bez przydechu, a ช z przydechem.

W efekcie zupełnie różne słowa mogą mieć w RTGS identyczny zapis:

„Blisko” i „daleko” wyglądają w RTGS identycznie. Na drogowskazie to wystarcza, bo trzeba tylko rozpoznać nazwę, ale do nauki mówienia – już nie.

Na drogowskazach przetrwały też starsze zapisy sprzed powstania systemu. Tablica wielkiej bangkockiej alei głosi Sukhumvit, choć ścisłe RTGS dałoby Sukhumwit; lotnisko to Suvarnabhumi, zapis oparty na sanskryckiej formie nazwy, podczas gdy RTGS daje Suwannaphum, a Tajowie mówią sù-wan-ná-puum.

Dlaczego „kh”, „th” i „ph” nie są tym, czym się wydają

W RTGS h po k, t albo p oznacza, że spółgłoska ma przydech: wymawia się ją z lekkim wydechem powietrza, jak angielskie k w „kin” czy p w „pin”. Bez h jest bez przydechu – dokładnie jak polskie p, t, k, które z natury wymawiamy bez wydechu. To h nigdy nie oznacza ani polskiego h/ch, ani angielskiego th z „think”, ani f jak w „phone”.

Tak więc th w słowie Thailand to po prostu t z lekkim wydechem, Thong Lo to tɔɔng-lɔ̀ɔ, a Phuket to puu-gèt, bez żadnego f.

System używany na tej stronie zapisuje ten sam kontrast od drugiej strony. Dźwięki z przydechem oznacza zwykłym k, t, p, a te bez przydechu – g, dt, bp:

„dt” i „bp” to przypomnienie, że chodzi o dźwięk bez przydechu – dla angielskiego ucha coś pomiędzy d a t czy b a p – a nie dwie litery do wymówienia jedna po drugiej. Polakowi jest tu łatwo: dt to po prostu polskie t, bp – polskie p, a g w tym systemie to bezdźwięczne, nieprzydechowe k, bliskie polskiemu k. Trudność leży raczej w drugą stronę: trzeba nauczyć się dodawać wydech w k, t, p. Kiedy znasz tę konwencję, ขอบคุณ to tutaj kɔ̀ɔp-kun, a w RTGS „khop khun”: to samo słowo, te same dźwięki.

Systemy z tonami dla uczących się

Podręczniki i aplikacje potrzebują tego, czego brakuje w RTGS, więc większość z nich ma własny system. Transkrypcja na tej stronie jest w stylu Paiboon, spopularyzowanym przez podręczniki wydawnictwa Paiboon Publishing:

• tony to akcenty na samogłosce: średni nie ma żadnego (maa), niski ma akcent ciężki (jàak), opadający – daszek (mâi), wysoki – akcent ostry (kráp), a wznoszący – haczek (pǒm);
• długie samogłoski są podwojone (dii, sǔun), krótkie pojedyncze (jèt);
• samogłoski, których brak w językach europejskich, mają własne symbole: ʉ (chʉ̂ʉ), ɔ (kɔ̀ɔp-kun), ɛ (mɛɛo), ə (dəən);
• sylaby jednego słowa łączy się łącznikami (sà-wàt-dii).

Uwaga dla polskiego czytelnika: w tym systemie litery mają wartości angielskie, a nie polskie. j to tajskie จ, dźwięk bliski polskiemu „ć” (jai, „serce”, brzmi mniej więcej jak „ciaj”), ch to ten sam dźwięk z wydechem (a nie polskie „ch”), y to polskie „j” (yaai, „babcia”), a w to polskie „ł” (wan, „dzień”).

Inne podręczniki stosują inne konwencje, np. „aw” dla ɔ albo cyfry tonów po każdej sylabie. Żadna nie jest błędna; liczy się to, żeby system pokazywał tony i długość i żebyś trzymał się jednego. Wszystkie symbole zbiera klucz do transkrypcji w naszym przewodniku po alfabecie.

IPA: standard językoznawców

Międzynarodowy alfabet fonetyczny to opcja najdokładniejsza. Przydech oznacza podniesionym h (kʰ), długość – znakiem przypominającym dwukropek (aː), a tony – akcentami albo literami tonalnymi. Używają go słowniki i książki językoznawcze, ale jego symbole (tɕʰ dla ช, ŋ dla ง) są zbyt ciężkie do codziennej nauki. Warto go jednak rozpoznawać, zwłaszcza gdy sprawdzasz wymowę w internecie.

Częste tajskie słowa w RTGS, w systemie tej strony i w IPA

Dwa szczegóły rzucają się w oczy. RTGS „pla” i bplaa z tej strony opisują to samo p bez przydechu, zapisane według przeciwnych konwencji. A zapis z menu „pad thai” nie należy do żadnego systemu: jego d odwzorowuje literę ด, którą na końcu sylaby wymawia się jak t.

Dlaczego sami Tajowie zapisują tajski na różne sposoby?

Przyjezdnych często dziwi, że sami Tajowie zapisują swoje słowa na wiele sposobów. Powód jest prosty: Tajowie uczą się czytać tajskim pismem i nie potrzebują latynizacji dla własnego języka. Używa się jej głównie dla obcokrajowców i w dokumentach urzędowych, a poza nazwami miejscowości nikt nie pilnuje standardu.

• Imiona i nazwiska latynizuje się dowolnie do paszportów i na wizytówki, często litera po literze, łącznie z literami, których się nie wymawia. Dwie osoby o tym samym tajskim imieniu mogą zapisywać je po angielsku inaczej.
• Marki, menu i szyldy kierują się zwyczajem i pisownią angielską: „ee” dla ii, „oo” dla uu, „pad” dla ผัด.
• Stare i nowe zapisy żyją obok siebie, jak Siam i forma RTGS Sayam dla สยาม (sà-yǎam) – nazwy stacji BTS, z której Hugo nie może się wydostać w historii BTS.

Jak korzystać z transkrypcji, żeby nie utknąć

1. Wybierz jeden system z tonami i trzymaj się go. Mieszanie rozmówek, filmu i menu oznacza trzy zapisy każdego słowa.
2. Nigdy nie zgaduj wymowy z szyldu. Traktuj zapisy RTGS jak nazwy do rozpoznania, a nie instrukcję dla ust.
3. Traktuj transkrypcję jak most, a nie cel. Tajskie pismo to jedyny zapis, który jest taki sam w każdej książce, na każdym szyldzie i w każdej wiadomości, a do tego koduje tony. Jak zacząć, pokazuje nasz poradnik czytanie po tajsku.
4. Ucz się pisma na słowach, które już znasz. Kru May pokazuje każde słowo tajskim pismem z transkrypcją i nagraniem, więc możesz czytać historie od pierwszego dnia i coraz mniej opierać się na latynizacji. Czytanie z nagraniem to podstawa naszego podejścia do nauki tajskiego z historiami.