Thaise transcriptie: waarom ‘sawasdee’, ‘sawatdee’ en ‘sà-wàt-dii’ allemaal bestaan

Thaise woorden verschijnen in veel verschillende Latijnse spellingen, omdat er geen transcriptie is die iedereen gebruikt. Het officiële systeem, RTGS, staat op verkeersborden en kaarten, maar laat geen tonen en geen klinkerlengte zien. Systemen voor leerders, zoals dat op deze site, geven de tonen aan met accenten en verdubbelen de lange klinkers, en taalkundigen gebruiken het IPA. ‘Sawasdee’, ‘sawatdee’, ‘sawatdi’ en sà-wàt-dii zijn allemaal pogingen om hetzelfde woord op te schrijven: สวัสดี, ‘hallo’.

Waarom zijn er zoveel manieren om Thais in Latijnse letters te schrijven?

Het Thais heeft eigenschappen waarvoor het Latijnse alfabet nooit bedoeld was: vijf tonen, korte en lange klinkers die de betekenis veranderen, klinkers zoals ʉ en ɔ die je niet met één gewone letter kunt schrijven, en drie soorten p (บ, ป en พ). Elke transcriptie moet kiezen wat ze laat zien en wat ze weglaat, en elk systeem kiest anders.

Daaronder zit nog een dieper verschil tussen twee doelen:

• Transliteratie kopieert de letters. Het Thais spelt ‘hallo’ met een ส (s) aan het eind van de tweede lettergreep, dus letter voor letter krijg je ‘sawas-’.
• Transcriptie schrijft de klank. Die ส klinkt als een t aan het eind van een lettergreep, dus op het gehoor krijg je ‘sawat-’.

Tel daar Engelse spellinggewoontes bij op (‘ee’ voor een lange i) en je hebt de hele familie. Let op: een Nederlander leest ‘ee’ als de ee van ‘been’, en dat is hier fout. ‘Sawasdee’ eindigt op een lange ii.

RTGS: de officiële transcriptie

Het Royal Thai General System of Transcription (RTGS) wordt uitgegeven door het Koninklijk Instituut van Thailand; de huidige versie stamt uit 1999. Het wordt gebruikt voor plaatsnamen, kaarten, overheidsdocumenten en de meeste verkeersborden, en het zit achter spellingen als Krung Thep (Bangkok), Thong Lo of Phrom Phong op de kaart van de BTS.

RTGS is ontworpen om makkelijk te typen met gewone Latijnse letters, en laat daarom veel weg:

• Geen tonen. Niets in de spelling vertelt je of een lettergreep stijgt, daalt of vlak blijft.
• Geen klinkerlengte. Korte en lange klinkers worden hetzelfde geschreven.
• Samengevoegde klinkers. De twee Thaise o-klanken (โ en อ) worden allebei o; แ wordt ‘ae’, de ʉ-klank ‘ue’ en de ə-klank ‘oe’. Die laatste is een valkuil voor Nederlanders: RTGS-‘oe’ is geen oe zoals in ‘boek’.
• Eén spelling voor twee medeklinkers. จ en ช worden allebei ‘ch’ geschreven, hoewel จ niet aangeblazen is en ช wel. En geen van beide is de ch van ‘acht’: Chiang Mai begint met een klank die lijkt op de tsj van ‘tsjilpen’.

Het gevolg is dat heel verschillende woorden één RTGS-spelling kunnen delen:

‘Dichtbij’ en ‘ver’ zien er in RTGS precies hetzelfde uit. Op een verkeersbord is dat geen probleem, daar hoef je alleen een naam te herkennen, maar om te leren spreken is het niet genoeg.

Verkeersborden houden ook oudere spellingen vast van vóór het systeem. Op het bord van de grote laan van Bangkok staat Sukhumvit, terwijl strikt RTGS Sukhumwit zou schrijven; het vliegveld heet Suvarnabhumi, een spelling die op de Sanskrietvorm van de naam teruggaat, terwijl RTGS Suwannaphum geeft en Thailanders sù-wan-ná-puum zeggen.

Waarom ‘kh’, ‘th’ en ‘ph’ niet zijn wat ze lijken

In RTGS betekent een h na k, t of p dat de medeklinker aangeblazen is: uitgesproken met een pufje lucht, zoals de k in het Engelse ‘kin’ of de p in ‘pin’. Zonder h is de klank niet aangeblazen, precies zoals de Nederlandse k, t en p. Nooit staat ‘th’ voor de Engelse th van ‘think’ of ‘ph’ voor de f van ‘foto’.

Voor Nederlanders is dat goed nieuws: wij spreken de th van ‘thee’ en ‘Thailand’ al gewoon als een t uit. Thong Lo is tɔɔng-lɔ̀ɔ, en Phuket is puu-gèt, nergens een f.

Het systeem op deze site schrijft hetzelfde contrast van de andere kant. Het gebruikt k, t, p voor de aangeblazen klanken en g, dt, bp voor de niet-aangeblazen:

De niet-aangeblazen ต klinkt als de Nederlandse t, en ป als de Nederlandse p. ‘dt’ en ‘bp’ zijn geheugensteuntjes voor die klank, geen twee letters om na elkaar uit te spreken; de ‘dt’ werkt net als in ‘hij wordt’, waar je ook maar één t hoort. Let wel op de g: ก is een k zonder pufje, nooit de Nederlandse g van ‘goed’. Ken je de afspraak eenmaal, dan is ขอบคุณ hier kɔ̀ɔp-kun en in RTGS ‘khop khun’: hetzelfde woord, dezelfde klanken.

Systemen met tonen voor leerders

Leerboeken en apps hebben nodig wat RTGS weglaat, dus de meeste gebruiken een eigen systeem. De transliteratie op deze site is in Paiboon-stijl, het soort dat bekend werd door de leerboeken van Paiboon Publishing:

• tonen zijn accenten op de klinker: midden heeft er geen (maa), laag een accent grave (jàak), dalend een circonflexe (mâi), hoog een accent aigu (kráp) en stijgend een hacek (pǒm);
• lange klinkers worden verdubbeld (dii, sǔun), korte enkel geschreven (jèt);
• klinkers die geen eigen letter hebben, krijgen een eigen symbool: ʉ (chʉ̂ʉ), ɔ (kɔ̀ɔp-kun), ɛ (mɛɛo), ə (dəən);
• de lettergrepen van één woord worden met streepjes verbonden (sà-wàt-dii).

Andere leerboeken gebruiken andere afspraken, zoals ‘aw’ voor ɔ of toonnummers na elke lettergreep. Geen ervan is fout; wat telt is dat een systeem tonen en lengte laat zien, en dat je er één aanhoudt. De uitleg van de transliteratie in onze alfabetgids vat elk symbool samen.

IPA: de standaard van taalkundigen

Het Internationaal Fonetisch Alfabet is de nauwkeurigste optie. Het markeert aanblazing met een verhoogde h (kʰ), lengte met een soort dubbele punt (aː) en tonen met accenten of toonletters. Woordenboeken en taalkundige boeken gebruiken het, maar de symbolen (tɕʰ voor ช, ŋ voor ง) maken het zwaar voor dagelijks leren. Het is wel handig om het te herkennen, vooral als je online een uitspraak opzoekt.

Gewone Thaise woorden in RTGS, het systeem van deze site en IPA

Twee details vallen op. RTGS-‘pla’ en bplaa van deze site beschrijven dezelfde niet-aangeblazen p, vanuit tegengestelde afspraken. En de menuspelling ‘pad thai’ volgt geen van beide systemen: de d kopieert de letter ด, die aan het eind van een lettergreep als t klinkt.

Waarom schrijven Thailanders hun eigen taal op verschillende manieren?

Bezoekers zijn vaak verbaasd dat Thailanders hun eigen woorden op zoveel manieren spellen. De reden is eenvoudig: Thailanders leren lezen in het Thaise schrift en hebben voor hun eigen taal geen transcriptie nodig. Die wordt vooral gebruikt voor buitenlanders en voor officiële documenten, en buiten plaatsnamen houdt niemand een standaard in de gaten.

• Persoonsnamen worden vrij omgezet voor paspoorten en visitekaartjes, vaak letter voor letter, inclusief letters die je niet uitspreekt. Twee mensen met dezelfde Thaise naam kunnen die in het Latijnse schrift verschillend spellen.
• Merken, menukaarten en winkelborden volgen gewoonte en Engelse spelling: ‘ee’ voor ii, ‘oo’ voor uu, ‘pad’ voor ผัด.
• Oude en nieuwe spellingen bestaan naast elkaar, zoals Siam en de RTGS-vorm Sayam voor สยาม (sà-yǎam), de naam van het BTS-station waar Hugo maar niet uit komt in De skytrain.

Transcriptie gebruiken zonder vast te lopen

1. Kies één systeem met tonen en blijf daarbij. Wie een taalgids, een video en een menukaart door elkaar gebruikt, krijgt drie spellingen per woord.
2. Raad de uitspraak nooit aan de hand van een bord. Zie RTGS-spellingen als namen om te herkennen, niet als instructies voor je mond.
3. Gebruik transliteratie als brug, niet als eindbestemming. Het Thaise schrift is de enige spelling die in elk boek, op elk bord en in elk berichtje hetzelfde is, en het bevat de tonen. Onze gids over Thais lezen laat zien hoe je begint.
4. Leer het schrift met woorden die je al kent. Kru May toont elk woord in Thais schrift met transliteratie en audio, zodat je vanaf de eerste dag verhalen kunt lezen en steeds minder op de transcriptie hoeft te leunen. Lezen met audio is de kern van onze aanpak om Thais te leren met verhalen.