Familie in het Thais: moeder, vader, broers en zussen, opa en oma

De belangrijkste Thaise woorden voor familie zijn พ่อ pɔ̂ɔ (vader), แม่ mɛ̂ɛ (moeder), พี่ pîi (oudere broer of zus), น้อง nɔ́ɔng (jongere broer of zus) en ลูก lûuk (kind, zoon of dochter). Het Thaise systeem verschilt van het Nederlandse doordat het eerst kijkt naar leeftijd en kant van de familie, en pas daarna naar geslacht: er is geen los woord voor ‘broer’, maar er zijn wel vier woorden voor ‘grootouder’. Dezelfde woorden gebruik je bovendien elke dag voor mensen die helemaal geen familie zijn.

Het woord voor ‘familie’ of ‘gezin’ zelf is ครอบครัว krɔ̂ɔp-krua. In Thailand betekent dat vaak meer dan ouders en kinderen: grootouders, tantes en neven en nichten wonen soms in hetzelfde huis of in dezelfde soi, en een zondagse maaltijd kan een tafel met een stuk of twaalf mensen betekenen.

Waarom Thaise familiewoorden over leeftijd gaan

De Thaise samenleving is gebouwd op senioriteit. Wie ouder is, bepaalt wie het eerst groet met een wai, wie het eten opschept, wie de rekening betaalt en vooral hoe mensen tegen elkaar praten. Familiewoorden dragen die informatie in elke zin mee: wie พี่ zegt in plaats van ‘mijn broer’, herinnert iedereen eraan wie de oudste is.

Daarom vragen Thailanders ook vaak al vroeg in een gesprek naar je leeftijd. อายุเท่าไหร่ aa-yú tâo-rài (‘hoe oud ben je?’) is geen onbeleefde nieuwsgierigheid: het antwoord vertelt ze of ze je พี่ of น้อง moeten noemen, en welke beleefde woorden ze moeten gebruiken. Een jaar verschil is al genoeg. Word je het gevraagd, antwoord dan gewoon, en verwacht dat je vanaf dat moment bij je nieuwe ‘rang’ wordt genoemd.

Ouders en kinderen

พ่อ en แม่ zeggen kinderen tegen hun ouders. คุณพ่อ en คุณแม่ klinken respectvoller: gebruik ze als je het over de ouders van iemand anders hebt, of in een formele situatie. ลูก betekent ‘kind’ alleen in de zin van ‘zoon of dochter’; een kind in het algemeen is เด็ก dèk. Ouders noemen hun kinderen ook rechtstreeks ลูก, als koosnaam: ลูก, กินข้าว lûuk, gin kâao is ‘kom eten, lieverd’.

Broers en zussen: eerst ouder of jonger

In het Thais kun je niet ‘mijn broer’ zeggen zonder te zeggen of hij ouder of jonger is dan jij. Het eerste woord geeft de leeftijd; ชาย chaai (mannelijk) of สาว sǎao (vrouwelijk) voegt het geslacht toe, en dat laat men vaak weg.

Het verhaal Het broertje begint precies met dit woord:

นี่คือน้องชายมะลิ ชื่อต้น nîi kʉʉ nɔ́ɔng-chaai má-lí, chʉ̂ʉ dtôn — Dit is Mali’s broertje. Hij heet Ton.

Let op de toon van พี่ pîi: dat is een dalende toon. Met een stijgende toon, ผี pǐi, betekent het ‘spook’. Onze gids over de Thaise tonen legt uit hoe je het verschil hoort en maakt.

Grootouders: vier verschillende woorden

Het Nederlands heeft twee opa’s en twee oma’s; het Thais geeft elk van hen een eigen woord, afhankelijk van of het de ouders van je vader of van je moeder zijn.

Een eenvoudig ezelsbruggetje: ปู่ en ย่า horen bij elkaar (vaderskant), ตา en ยาย horen bij elkaar (moederskant). ตา betekent ook ‘oog’, en ย่า yâa (dalende toon) mag je niet verwarren met ยา yaa (middentoon), ‘medicijn’. Voeg คุณ toe voor extra respect: คุณยาย kun-yaai, คุณตา kun-dtaa.

Daarom heet de oma in de verhalen van Kru May gewoon Yai: ยาย is niet haar naam maar haar rol, de oma van Mali aan moederskant, en de hele soi noemt haar zo. In Zondag bij Yai luidt de eerste zin:

วันนี้ทุกคนไปกินข้าวที่บ้านยาย wan-níi túk-kon bpai gin kâao tîi bâan yaai — Vandaag gaat iedereen eten bij Yai thuis.

Ooms en tantes: ouder of jonger dan je ouder

Dit vinden leerders het lastigst, maar de logica is helder zodra je haar ziet. Het Thais vraagt eerst: is deze persoon ouder of jonger dan je vader of moeder?

• Ouder dan je vader of moeder: ลุง lung (oom) of ป้า bpâa (tante). De kant maakt niet uit.
• Jonger dan je ouder: น้า náa aan moederskant, อา aa aan vaderskant. Hier maakt het geslacht niet uit: น้า en อา kunnen een man of een vrouw zijn.

De jongere zus van je moeder is dus น้า, en de jongere broer van je moeder ook; wil je precies zijn, dan zeggen Thailanders น้าสาว náa-sǎao of น้าชาย náa-chaai. De oudere broer van je vader en de oudere broer van je moeder zijn allebei ลุง. In het dagelijks gebruik noem je de man of vrouw van een ลุง of ป้า ook ลุง of ป้า.

Kleinkinderen, neven en nichten

หลาน dekt zowel kleinkinderen als de kinderen van je broers en zussen; de context maakt duidelijk welke bedoeld is. Het Nederlands heeft precies het omgekeerde probleem: ‘neef’ en ‘nicht’ gebruiken we zowel voor het kind van je broer als voor het kind van je oom, terwijl het Thais die twee scheidt. Het woord voor dat laatste, ลูกพี่ลูกน้อง, betekent letterlijk ‘kind van een oudere broer of zus, kind van een jongere broer of zus’. Traditioneel loopt de hiërarchie door: het kind van de oudere broer of zus van je ouder is je พี่, ook als die persoon jonger is dan jij.

Man, vrouw en partner

สามี en ภรรยา zijn de correcte, beleefde woorden; de ongewone spelling van ภรรยา lees je als pan-rá-yaa. In een gesprek zeggen veel Thailanders gewoon แฟน fɛɛn (van het Engelse ‘fan’) voor een partner, getrouwd of niet. ผัว en เมีย zijn oude, alledaagse woorden die je op markten en in films hoort, maar ze zijn bot en kunnen in beleefd gezelschap grof klinken: begrijp ze, en gebruik zelf สามี, ภรรยา of แฟน.

Schoonouders hangen af van wiens ouders het zijn. Een man noemt de ouders van zijn vrouw พ่อตา pɔ̂ɔ-dtaa en แม่ยาย mɛ̂ɛ-yaai; voor een vrouw zijn de ouders van haar man พ่อสามี pɔ̂ɔ-sǎa-mii en แม่สามี mɛ̂ɛ-sǎa-mii.

Familiewoorden voor onbekenden: พี่, น้อง, ป้า, ลุง

Dit is het nuttigste deel voor een bezoeker. Thailanders spreken mensen die ze niet kennen aan met familiewoorden, gekozen naar hun geschatte leeftijd. Dat klinkt vriendelijk en beleefd, veel warmer dan คุณ.

Voeg ครับ of ค่ะ toe en je hebt een natuurlijke manier om iemands aandacht te trekken:

พี่ครับ เก็บเงินด้วยครับ pîi kráp, gèp ngən dûai kráp — Pardon, mag ik afrekenen?

น้องคะ ขอน้ำหนึ่งแก้วค่ะ nɔ́ɔng ká, kɔ̌ɔ náam nʉ̀ng gɛ̂ɛo kâ — Pardon, mag ik een glas water?

ป้าคะ อันนี้เท่าไหร่คะ bpâa ká, an-níi tâo-rài ká — Pardon, hoeveel kost deze?

Twijfel je, schat dan jonger. Een vrouw ป้า noemen terwijl ze zichzelf als พี่ ziet, kan pijn doen; พี่ is altijd vleiend. Meer van dit soort zinnen voor bij een kraampje vind je in ons artikel Thais op de markt.

Dezelfde woorden vervangen binnen de familie en daarbuiten ook ‘ik’ en ‘jij’; dat lees je in ons artikel over Thaise persoonlijke voornaamwoorden.

Over je familie praten

Deze vragen krijg je in je eerste gesprekken, vaak al binnen een paar minuten nadat je iemand hebt ontmoet:

Let op คน kon, de classificator voor mensen, na elk getal: พี่สาวหนึ่งคน, ‘oudere zus één persoon’. En kijk niet op van persoonlijke vragen als แต่งงานหรือยัง: in Thailand zijn dat gewone praatjes, geen opdringerigheid.

Veelgemaakte fouten met Thaise familiewoorden

1. ‘Broer’ zeggen zonder de leeftijd. พี่ชาย en น้องชาย zijn niet uitwisselbaar. Weet je niet of iemand ouder of jonger is, vraag het dan voordat je diegene voorstelt.
2. De oma’s door elkaar halen. ยาย is de moeder van je moeder, ย่า die van je vader. De oma van je Thaise partner aan vaderskant ยาย noemen is een kleine maar opvallende vergissing.
3. Vergeten dat น้า en อา van de kant afhangen. Een jongere broer of zus van je moeder is น้า, een jongere broer of zus van je vader is อา, welk geslacht ze ook hebben.
4. ลูก gebruiken voor elk kind. ลูก is altijd iemands zoon of dochter. Voor een kind op straat zeg je เด็ก.
5. Tellen zonder คน. ‘Twee oudere zussen’ is พี่สาวสองคน pîi-sǎao sɔ̌ɔng kon, nooit สองพี่สาว.
6. Een onbekende te snel ป้า noemen. Zou een vrouw best een พี่ kunnen zijn, noem haar dan พี่.

Zo oefen je Thaise familiewoorden

Familiewoorden onthoud je veel makkelijker als ze bij echte mensen horen. In de verhalen van Kru May wordt Hugo bij de buren uitgenodigd in Het gezin van Mali en ontmoet hij iedereen tegelijk, en daarna krijgt hij een plekje aan tafel als de hele familie op zondag bij Yai eet. Later, in Een cadeau voor Yai, viert de soi haar zeventigste verjaardag. Elk woord heeft audio op natuurlijke en langzame snelheid, zodat je het verschil tussen ย่า en ยาย hoort voordat je het tegen iemands oma zegt.